Loài côn trùng này từ lâu được xem như hiện thân của tính cộng đồng và
hợp tác, nhưng một nghiên cứu mới đây đã tiết lộ mặt ích kỷ của chúng.
Các nhà khoa học Phần Lan phát hiện ra rằng, kiến thợ của loài Formica
fusca có thể phân biệt được đâu là họ hàng gần nhất, và giết chết những
con có họ xa hơn.
Không giống như xã hội loài ong, các đàn kiến thường được cai trị bởi
nhiều con kiến chúa. Ở vài loài, chẳng hạn kiến lửa, một tổ kiến có thể
có tới 500 nữ hoàng. Bề ngoài, bầy kiến trong những chiếc tổ này dường
như hợp tác với nhau rất ăn ý vì lợi ích của cả cộng đồng. Tuy nhiên,
sự thật về các mối quan hệ phức tạp trong tổ chức có tính xã hội cao
của chúng thì hầu như còn chưa được biết đến.
Liselotte Sundström, một nhà côn trùng học tại Đại học Helsinki, Phần
Lan, phỏng đoán rằng, có lẽ các nghiên cứu trước đây đã vấp phải những
trở ngại nào đó: “Chẳng hạn, họ không có cách nào để phân biệt chính
xác đàn con do những kiến chúa khác nhau sinh ra, đặc biệt trong các tổ
mà ngay cả số lượng thực của kiến chúa cũng còn mơ hồ”. Thêm nữa, các
nhà khoa học cũng không có cách nào phân biệt được mối quan hệ họ hàng
của các cá thể trong tổ. Kết quả là, họ không thể dự báo được sự ưu ái
mà chúng dành cho nhau, nếu quả thực cơ chế gia đình trị diễn ra.
Sundström và cộng sự đi theo một hướng điều tra mới, sử dụng gene đánh
dấu để phân biệt ADN của các con kiến khác nhau, và xác định xem kiến
chúa nào trong tổ là mẹ của chúng. Nghiên cứu được thực hiện trên 10 tổ
Formica fusca, với mỗi tổ chỉ có 2 chúa (là số lượng trung bình cho mỗi
tổ của loài này). Các đàn được thành lập vào đầu mùa xuân, ngay trước
khi kiến chúa đẻ trứng. Vào thời điểm đó, mỗi đàn chỉ gồm kiến chúa và
kiến thợ trưởng thành.
Khi kiến chúa bắt đầu đẻ, nhóm nghiên cứu lấy mẫu gene của cả 3 nhóm:
kiến chúa, trứng và kiến thợ. Dựa vào việc phân tích gene, họ đã tìm ra
tỷ lệ trứng mà mỗi kiến chúa trong tổ sinh ra, và tỷ lệ con non trưởng
thành của chúng. Các nhà khoa học phát hiện thấy, khi kiến thợ có huyết
thống gần gũi hơn với một con kiến chúa, chúng sẽ chăm sóc cẩn thận hơn
lứa trứng mà bà chúa này đẻ ra. Ngược lại, nếu kiến thợ ngửi thấy mùi
vị "xa lạ" trên vỏ trứng do kiến chúa khác sinh hạ, chúng sẽ bỏ bê
nhiệm vụ chăm sóc hoặc giết chết kiến con ra đời từ những quả trứng
này. Kết quả là kiến chúa nào có họ hàng (kiến thợ) ở trong tổ đông
hơn, thì lứa con của chúng cũng có tỷ lệ sống sót cao hơn hẳn.
Người ta đang đặt câu hỏi liệu kiểu gia đình trị này có tồn tại trên
các loài kiến khác, cũng như các loài côn trùng khác hay không.
