Gần
11 giờ đêm. Sài Gòn sau cơn mưa dông đường trơn ướt, thưa thớt bóng
người. Dọc con đường Quang Trung từ Gò Vấp xuôi về quận 12, hàng chục
con người âm thầm đi bộ rà theo các nắp cống hộp, những bãi rác ven
đường.
Trên
tay mỗi người cầm những cây que tre dài chừng hơn một thước, phía đầu
có cột một đoạn vải tẩm mật mía, nước màu bằng đường, đeo bên lưng
chiếc lồng gỗ khá lớn được giăng lưới xung quanh. Cứ đến mỗi nắp cống,
họ lại dùng que chọc vào khe 
nước đen ngòm bên dưới. Đêm săn bắt... gián bắt đầu.
“Trúng
rồi, trúng rồi...” - một thợ săn gián nhấc vội cái que từ trong miệng
cống lên reo khe khẽ. Vài chục con gián đen đúa lúc nha lúc nhúc bám
lấy đoạn vải tẩm mật ở đầu thanh que. Rất điêu luyện và nhanh nhạy, đưa
thanh que đầy gián vào trong lồng lưới, người thợ săn gián dùng bàn tay
bọc nilông “tuốt” vội bầy gián vào trong và đóng ụp cửa lồng lại. Bên
trong lồng, gián bò lổm ngổm, dày đặc, đen kín cả các khe kẽ lưới.
Muôn nẻo đường săn
Anh
Nguyễn Văn Long, thợ săn gián, nhà ở chợ Xóm Mới, quận Gò Vấp, cho biết
một đêm đi săn bắt gián như vậy, “chỉ tiêu” của mỗi anh ít nhất cũng
phải được từ 1.000 con trở lên mới xem như tạm ổn. Cứ một người săn
gián thủ cho mình khoảng 30-40 que bắt gián như vậy, mỗi đêm khởi hành
sớm nhất cũng phải 9g-10g và cuộc “hành quân đường bộ” săn bắt có khi
kéo dài tới gần sáng.
Mỗi
“cần câu” gián sẽ được các thợ săn đặt trải dài khắp cả con đường. Đi
hết một vòng đường, người thợ săn sẽ quay lại nhấc từng cần thu hoạch
và bắt đầu một “tour” mới trên con đường khác. Hành trình cứ vậy mà đi
suốt đêm.
Càng
về khuya đường phố càng yên tĩnh, vắng người thì gián xuất hiện càng
nhiều. Các địa bàn được dân săn gián tập trung là những con đường có
nhiều cống hộp, các ống cống, bãi rác ở gần bệnh viện, khu chợ, quán
ăn... Họ chia nhau đi khắp các con đường, từ nội ô ra ngoại thành. Phân
chia địa bàn hẳn hoi, nhóm này “tuần tra” trên tuyến đường này thì nhóm
kia tránh sang đường khác.
Anh Long nói mấy năm trong nghề, anh đã đi gần hết các tuyến đường ở Sài Gòn vì con gián rất... khôn và khó dụ. Bắt gián ở tuyến
đường nào thì phải vài tuần sau mới quay lại vì chúng đã “cảnh giác” và không chịu ăn mồi.
“Cái
nghề coi hôi hám, bẩn thỉu và tiếp xúc với loài truyền nhiễm này coi
vậy mà đem lại thu nhập khá hơn nhiều so với những nghề lao động khác.
Nhiều đêm “bội thu” săn được 4.000-5.000 con gián là xem như kiếm được
một khoản tiền kha khá, đủ cho người lao động nghèo bọn tôi sống cả
tuần”.
Một
con gián được các “đại lý” bán mồi câu cá thu mua bán lại cho dân câu
với giá 100-200 đồng, tùy thời điểm gián được bắt về nhiều hay ít và có
vào cao điểm mùa câu cá hay chưa? Anh Long cho biết bắt đầu vào mùa mưa
như hiện nay và cũng là chuẩn bị bước vào cao điểm mùa câu cá bông lau,
loại cá rất “khoái khẩu” với món mồi là gián này, dân câu cá đổ xô đi
mua gián để câu thì gián vô cùng được giá. Có đêm, một thợ săn gián
kiếm được 500.000-600.000 đồng là chuyện bình thường.
Long
quê ở Cà Mau, lên TP.HCM đã được hơn chục năm. Nhưng anh theo nghề săn
gián mới được bốn năm. Lúc trước, đang làm thợ hồ rất cực, một lần đi
câu để đỡ nhớ quê, anh nghe một người bạn mách nước về nghề bắt gián
còn khá lạ và... kỳ cục ở đất Sài Gòn này. Không ngờ, làm thử mấy đêm
thấy “ngon ăn” nên Long chuyển luôn sang nghề bắt gián. Dân Sài Gòn rất
mê câu cá, nhất là cái thú câu cá bông lau ở miệt sông Lòng Tàu, Nhà
Bè. Vào mùa câu cá và mùa mưa như hiện nay, người ta đổ xô đi mua mồi
câu. Câu cá giải trí, câu cá mưu sinh đều cần đến mồi... gián của anh.
Các
trại nuôi cá, bán cá, tổ chức câu cá cho khách cũng mua gián về làm mồi
với số lượng lớn nên đầu ra của con gián mấy năm nay khá ổn định. Không
chỉ có các điểm bán mồi câu ở Sài Gòn thu mua gián mà vài năm gần đây,
cả các trại cá, đại lý bán mồi 
câu ở miền Tây, miền Đông Nam bộ... cũng đặt hàng gián ở Sài Gòn với khối lượng nhiều.
Ông
Nguyễn Chiến Dũng - nhà ở gần công viên Phú Lâm, quận 6, một thợ săn
bắt gián có thâm niên - nói trước kia sau khi đi bắt gián về, dân bắt
gián phải tự chở gián đi... tiếp thị và giao hàng tận nơi cho khách
hàng câu cá. Nhưng mấy năm nay, con gián tìm được thị trường tiêu thụ,
chỉ cần chở thùng gián đến các “đại lý” nhận tiền rồi về.
Doanh nghiệp... gián
Ông
Trần Tiến Hải - nhà ở bến Bình Đông, quận 8, được dân trong nghề xem là
một trong những người có thâm niên bắt gián ở đất Sài Gòn - cho biết
ông có 15 năm theo nghề bắt gián. Khi đó, lực lượng săn bắt gián chỉ có
vài người, đầu ra cũng rất hạn hẹp, chủ yếu chỉ bán cho những người câu
cá quen biết.
Mới
đây, ông cùng bốn người bạn cũng là những thợ săn gián đang chuẩn bị
thủ tục thành lập hẳn một doanh nghiệp Giang Ngư chuyên cung cấp mồi
câu các loại cho các trại cá, dân mê câu. Trong đó, mặt hàng chủ yếu mà
doanh nghiệp này “sản xuất”, thu mua và cung cấp cho các trại, “đại lý”
là... gián. Do vậy, anh em trong nghề thường gọi đây là doanh nghiệp...
gián.
“Cũng
chỉ là thử nghiệm thôi. Anh em tôi sẽ gom gián hằng đêm lại rồi ký hợp
đồng cung cấp gián cho các trại câu khắp nơi với khối lượng lớn. Dân
bắt gián có bao nhiêu con tụi tui đều thu mua vì đã kiếm được những nơi
tiêu thụ lâu dài rồi”.
Ông
Hải nói mấy năm nay nghề bắt gián đem lại thu nhập ổn định cho ông
khoảng 4-5 triệu đồng/tháng. Vợ mất sớm, nhờ nghề bắt gián mà ông nuôi
được con gái lớn học năm thứ hai ĐH Sư phạm và cậu con trai út đang học
năm thứ nhất ĐH ngành công nghệ thông tin.
Chỉ
có điều, ông Hải thường dặn các con: “Có ai hỏi thì cứ nói cha làm nghề
bán mồi câu cá. Đừng nói đi bắt gián”. Rồi ông nói tiếp: “Bao nhiêu năm
làm nghề bắt gián, tui đã quá quen với chuyện cùng ăn, cùng ngủ với mấy
con gián rồi. Cũng đã quá quen với những ánh mắt cười cợt, khinh khi
của thiên hạ khi xách theo cái lồng gián bên mình. Nhưng ngẫm lại, con
vật gớm ghiếc này gây hại cho môi trường, cho xã hội, mình đi bắt chúng
lại lo được nồi cơm cho cuộc sống của mình, của nhiều người thì đâu có
gì đáng 
phải xấu hổ”.
Bắt được gián không phải dễ
Ông
Trần Văn Thái, đồng nghiệp của ông Hải và là thành viên “hội đồng quản
trị” của “doanh nghiệp... gián” sắp ra đời, tự hào nói nghề bắt gián
coi vậy mà không đơn giản. Muốn bắt được nhiều gián phải có bí quyết
riêng của nghề.
Từ
cách phết kẹo đắng thắng bằng nước màu, đường, hay bã mía để chế biến
mồi sao cho lôi cuốn được nhiều gián. Rồi sau khi bắt được gián, phải
có cách bảo quản để gián đừng chết trước khi giao hàng, làm cho gián
bớt mùi hôi để dân câu không gớm ghiếc khi bắt gián móc vào lưỡi câu...
“Nhiều người đã phải giải nghệ sau một thời gian theo nghề vì không có
tay nghề. Anh em tụi tui sẽ “đào tạo” một lực lượng bắt gián chuyên
nghiệp, bắt gián sinh lợi cho mình, cũng như làm sạch môi trường”.
